กรุงเยรูซาเล็ม, 26 เมษายน, 2026 (TPS-IL) — แบคทีเรียสามารถป้องกันไม่ให้แบคทีเรียข้างเคียงได้รับยีนที่มีประโยชน์ ซึ่งรวมถึงยีนที่ให้ความต้านทานต่อยาปฏิชีวนะ โดยการทำลายดีเอ็นเอที่มีร่วมกันระหว่างการถ่ายโอน ตามข้อมูลของทีมนักวิจัยชาวอิสราเอล อินเดีย และเยอรมัน ที่พบว่าจุลินทรีย์ควบคุมการแลกเปลี่ยนทางพันธุกรรมมากกว่าที่เคยคิดไว้มาก
การดื้อยาปฏิชีวนะคือความสามารถของแบคทีเรียในการอยู่รอดและเพิ่มจำนวนต่อไปแม้จะได้รับการรักษาด้วยยาที่ปกติจะฆ่าพวกมันหรือหยุดการเจริญเติบโตของพวกมันก็ตาม สาเหตุเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรมในแบคทีเรีย ซึ่งมักขับเคลื่อนโดยการใช้ยาปฏิชีวนะมากเกินไปและในทางที่ผิด ซึ่งช่วยให้สายพันธุ์ที่ดื้อยาเกิดขึ้นและแพร่กระจายได้
ในขณะที่แบคทีเรียวิวัฒนาการเพื่อต้านทานยาที่มีอยู่ โรคต่างๆ เช่น ปอดบวม การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ และการติดเชื้อในกระแสเลือด จึงรักษาได้ยากขึ้น และบางครั้งก็เป็นไปไม่ได้ที่จะรักษาให้หาย หน่วยงานด้านสุขภาพ รวมถึงองค์การอนามัยโลก เตือนว่าการติดเชื้อที่ดื้อยาอยู่แล้วส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตนับล้านคนในแต่ละปีทั่วโลก และอาจพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็วหากไม่มีการแทรกแซงที่มีประสิทธิภาพ
การศึกษาซึ่งนำโดยนักวิทยาศาสตร์จากโรงเรียนแพทย์ฮาดัสซาห์ มหาวิทยาลัยฮีบรูในกรุงเยรูซาเล็ม พบว่าแบคทีเรียไม่ได้เป็นเพียงระบบเปิดที่แบ่งปันลักษณะที่เป็นประโยชน์อย่างอิสระเท่านั้น แต่พวกมันสามารถบล็อกการถ่ายโอนยีนที่เป็นประโยชน์ไปยังเซลล์ข้างเคียงได้โดยการทำลายดีเอ็นเอที่เข้ามาสอดส่องก่อนที่มันจะยึดครอง นอกจากนี้ยังมีนักวิจัยจากสถาบันวิจัยเทคโนโลยีอาหารกลางวันแห่งไมซูรูกระทรวงอินเดีย และสถาบันชีววิทยาเซลล์แห่งมหาวิทยาลัยทือบิงเงินของเยอรมนีเข้าร่วมด้วย
“การค้นนานี้เปลี่ยนวิธีที่เราคิดเกี่ยวกับชุมชนแบคทีเรีย” ศ.ซีกาล เบน-เยฮูดา จากมหาวิทยาลัยฮีบรู หนึ่งในผู้เขียนนำของการศึกษากล่าว “แบคทีเรียไม่ได้แค่ร่วมมือกันโดยการแบ่งปันยีน แต่พวกมันกำลังแข่งขันกันและตัดสินใจอย่างรอบคอบว่าจะเก็บอะไรไว้และจะปฏิเสธอะไร”
แบคทีเรียมักจะแลกเปลี่ยนวัสดุกรรมผ่านพลาสมิด โมเลกุลดีเอ็นเอขนาดเล็กที่สามารถพกพาลักษณะที่เป็นประโยชน์ เช่น การดื้อยาปฏิชีวนะ การวิจัยมุ่งเน้นไปที่กลไกการถ่ายโอนยีนที่เพิ่งระบุได้ไม่นาน ซึ่งเกี่ยวข้องกับโครงสร้างขนาดจิ๋วที่เรียกว่านาโนทูบ ซึ่งเชื่อมต่อเซลล์แบคทีเรียข้างเคียงและช่วยให้แลกเปลี่ยนดีเอ็นเอโดยตรงผ่านการสัมผัส
ต่างจากกระบวนการที่คุ้นเคยมากกว่า เช่น การเปลี่ยนแปลงพันธุกรรมหรือการผันคำ การถ่ายโอนผ่านนาโนทูบช่วยให้ดีเอ็นเอเคลื่อนที่ได้ทั้งสองทิศทาง ทำให้เซลล์สามารถบริจาคหรือรับวัสดุกรรมได้
อย่างไรก็ตาม การศึกษาพบว่าการแลกเปลี่ยนนี้ไม่ได้ปราศจากข้อจำกัด นักวิจัยระบุโปรตีนที่เรียกว่า YokF ซึ่งทำหน้าที่เป็นอุปสรรคระดับโมเลกุล โดยเลือกย่อยสลายดีเอ็นเอในขณะที่มันผ่านนาโนทูบเหล่านี้
“YokF ทำหน้าที่เหมือนผู้คุมประตู” ศ.อิลัน โรเซนชีน ผู้ร่วมเขียนการศึกษากล่าว “มันสามารถหยุดพลาสมิดในเส้นทางของพวกมัน ป้องกันไม่ให้แบคทีเรียตัวอื่นได้รับลักษณะที่อาจทำให้พวกมันได้เปรียบ”
ด้วยการจำกัดการแพร่กระจายของพลาสมิด YokF จึงลดความเร็วที่ยีนดื้อยาปฏิชีวนะสามารถเคลื่อนผ่านประชากรแบคทีเรียได้ สิ่งนี้บ่งชี้ว่าแบคทีเรียอาจใช้กลไกดังกล่าวเพื่อรักษาความได้เปรียบในการแข่งขันในสภาพแวดล้อมที่แออัด ซึ่งการเข้าถึงยีนที่เป็นประโยชน์สามารถกำหนดความอยู่รอดได้
การวิเคราะห์เพิ่มเติมแสดงให้เห็นว่าโปรตีนที่คล้ายคลึงกันนั้นแพร่หลายในแบคทีเรียแกรมบวกหลายชนิด ซึ่งบ่งชี้ว่าการควบคุมทางพันธุกรรมรูปแบบนี้น่าจะเป็นเรื่องปกติมากกว่าที่จะเป็นข้อยกเว้น
“การทำความเข้าใจว่าแบคทีเรียควบคุมการถ่ายโอนดีเอ็นเออย่างไรเปิดความเป็นไปได้ใหม่ๆ” เบน-เยฮูดากล่าว “หากเราสามารถเรียนรู้ที่จะมีอิทธิพลต่อกลไกเหล่านี้ เราก็อาจจะสามารถชะลอหรือจำกัดการแพร่กระจายของการดื้อยาปฏิชีวนะได้”
ด้วยการกำหนดเป้าหมายโปรตีนเช่น YokF หรือเลียนแบบฟังก์ชัน “ผู้คุมประตู” ของพวกมัน นักวิทยาศาสตร์อาจสามารถจำกัดความเร็วที่ยีนดื้อยาเคลื่อนที่ระหว่างแบคทีเรียได้ ซึ่งช่วยรักษาประสิทธิภาพของยาที่มีอยู่ ในวงกว้างขึ้น ความสามารถในการควบคุมว่ายีนใดถูกแบ่งปันอาจช่วยให้นักวิจัยสามารถกำหนดรูปร่างประชากรแบคทีเรียได้ โดยส่งเสริมจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ในขณะที่จำกัดจุลินทรีย์ที่เป็นอันตรายในร่างกายมนุษย์หรือเกษตรกรรม
การวิจัยยังมีนัยยะต่อเทคโนโลยีชีวภาพและการรักษาวิธีการในอนาคต ความเข้าใจที่ดีขึ้นว่าแบคทีเรียบล็อกการถ่ายโอนดีเอ็นเออย่างไรสามารถช่วยปรับปรุงเทคนิคการถ่ายโอนยีนที่ใช้ในการผลิตยา เอนไซม์ และเชื้อเพลิงชีวภาพ ไม่ว่าจะโดยการเอาชนะการป้องกันตามธรรมชาติเหล่านี้หรือโดยการใช้พวกมันเพื่อป้องกันไม่ให้ยีนที่ถูกดัดแปลงพันธุกรรมแพร่กระจายอย่างไม่สามารถควบคุมได้ นอกจากนี้ ยังชี้ไปที่กลยุทธ์ต้านจุลชีพใหม่ๆ ที่ไม่ได้เน้นที่การฆ่าแบคทีเรียโดยตรง แต่เน้นที่การป้องกันไม่ให้พวกมันได้รับลักษณะที่ทำให้พวกมันอันตรายมากขึ้น
การวิจัยดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์ในวารสารผ่านการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิ Nature Microbiology




