โดย เพซัค เบนสัน • 7 พฤษภาคม 2026

เยรูซาเลม, 7 พฤษภาคม 2026 (TPS-IL) — ในความก้าวหน้าครั้งสำคัญที่อาจเปลี่ยนความเข้าใจของนักวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับโรคตับ นักวิจัยชาวอิสราเอลได้สร้างแผนที่แอตลาสพันธุศาสตร์ความละเอียดสูงพิเศษชิ้นแรกของตับมนุษย์ที่แข็งแรง โดยเปิดเผยว่าโครงสร้างของอวัยวะนี้ในมนุษย์มีความแตกต่างอย่างมากจากในสัตว์ทดลอง

นักวิทยาศาสตร์จากสถาบันวิทยาศาสตร์ไวצมันน์ ซึ่งทำงานร่วมกับเพื่อนร่วมงานที่ศูนย์การแพทย์ชีบาและมหาวิทยาลัยไฟรบวร์กของเยอรมนี ได้ทำแผนที่การทำงานของยีนภายในเนื้อเยื่อตับมนุษย์ที่แข็งแรงด้วยความละเอียดเพียง 2 ไมครอน ซึ่งบางกว่าใยแมงมุม ความสำเร็จนี้ได้รับการอธิบายว่าเป็น “แอตลาสพันธุศาสตร์” ฉบับสมบูรณ์ชุดแรกของตับมนุษย์ ซึ่งช่วยให้นักวิทยาศาสตร์สามารถระบุได้อย่างแม่นยำว่ายีนตัวใดทำงานอยู่ในส่วนใดของอวัยวะ

นักวิจัยกล่าวว่าผลการศึกษาดังกล่าว ซึ่งได้รับการตีพิมพ์ในวารสารที่ผ่านการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิอย่าง Nature อาจช่วยอธิบายได้ว่าเหตุใดมนุษย์ยุคใหม่จึงมีความเสี่ยงเป็นพิเศษต่อโรคไขมันพอกตับจากเมตาบอลิซึม ซึ่งส่งผลกระทบต่อผู้ใหญ่ราว 1 ใน 4 คนทั่วโลก

โรคไขมันพอกตับคือภาวะที่มีไขมันส่วนเกินสะสมอยู่ภายในเซลล์ตับ ปกติแล้วตับจะมีไขมันเพียงเล็กน้อยเท่านั้น แต่เมื่อไขมันมีสัดส่วนมากกว่าประมาณ 5–10% ของน้ำหนักตับ ก็จะถือว่าเป็นโรคไขมันพอกตับ หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่รักษา ภาวะดังกล่าวอาจแย่ลงตามกาลเวลา ส่งผลให้ตับอักเสบ เกิดแผลเป็น และอาจนำไปสู่ภาวะตับวายได้ โดยรักษาด้วยการลดน้ำหนัก การควบคุมอาหาร การออกกำลังกาย รวมถึงการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดและคอเลสเตอรอล

เป็นเวลาหลายทศวรรษที่นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าตับแบ่งออกเป็นประมาณ 3 โซนการทำงาน แอตลาสชิ้นใหม่นี้ได้เปิดเผยภูมิภาคที่มีความจำเพาะสูงถึง 8 ภูมิภาค ซึ่งแต่ละภูมิภาคทำหน้าที่แตกต่างกัน ยิ่งไปกว่านั้น นักวิจัยยังค้นพบว่าตับของมนุษย์มีพฤติกรรมที่แตกต่างจากตับของหนูและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่นๆ ที่นิยมใช้ในการวิจัยทางการแพทย์

“พบว่ายีนหลายพันยีนทำงานในระดับที่แตกต่างกันภายในเซลล์ตับในตำแหน่งที่แตกต่างกัน ซึ่งบ่งชี้ถึงองค์กรภายในที่มีความแม่นยำและซับซ้อนมากกว่าที่เราเคยคิดไว้” ศ.ชาเลฟ อิตซโกวิช จากสถาบันไวצมันน์ ผู้นำการวิจัยกล่าว

แผนที่ความละเอียดสูงของตับมนุษย์

ตับ ซึ่งเป็นอวัยวะภายในที่ใหญ่ที่สุดในร่างกาย ทำหน้าที่มากกว่า 500 อย่างพร้อมๆ กัน รวมถึงการกรองสารพิษ การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด การผลิตน้ำดีสำหรับการย่อยอาหาร และการจัดเก็บพลังงาน

นักวิทยาศาสตร์ทราบมานานแล้วว่าหน้าที่เหล่านี้แบ่งออกเป็นโครงสร้างทรงหกเหลี่ยมขนาดเล็กที่เรียกว่าพูตับ ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมส่วนใหญ่ เซลล์ที่อยู่บริเวณใจกลางของพูตับเหล่านี้ค่อนข้างไม่ทำงานเนื่องจากได้รับเลือดที่ถูกดึงออกซิเจนและสารอาหารออกไปหมดแล้ว

อย่างไรก็ตาม มนุษย์ดูเหมือนจะทำงานแตกต่างออกไป

จากการศึกษาพบว่าใจกลางตับของมนุษย์ยังคงมีความตื่นตัวสูง โดยทำหน้าที่ที่ต้องใช้พลังงานมาก เช่น การผลิตไขมัน การสร้างกลูโคสในช่วงอดอาหาร การกรองสารพิษ และการผลิตน้ำดี

นักวิจัยกล่าวว่าการจัดระเบียบที่เป็นเอกลักษณ์นี้อาจช่วยอธิบายได้ว่าเหตุใดมนุษย์จึงมีแนวโน้มที่จะเป็นโรคตับที่เกี่ยวข้องกับโรคอ้วนเป็นพิเศษ

“การแบ่งงานกันทำนี้ถือเป็นทั้งพรและคำสาป” อิตซโกวิชกล่าว “มันช่วยให้ตับของเราเก็บคาร์โบไฮเดรตได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่การแบ่งงานกันทำที่มีประสิทธิภาพนี้ไม่ได้ถูกออกแบบมาสำหรับอาหารยุคใหม่ที่มีไขมันและคาร์โบไฮเดรตสูง และอาจอธิบายได้ว่าเหตุใดเราจึงมีแนวโน้มที่จะสะสมไขมันส่วนเกินในตับและป่วยด้วยโรคพังผืดในตับ”

โครงการนี้อาศัยตัวอย่างเนื้อเยื่อจากผู้บริจาคตับที่มีสุขภาพดี ซึ่งเป็นโอกาสที่หาได้ยากเนื่องจากเนื้อเยื่อตับที่แข็งแรงนั้นหามาศึกษาได้ยาก ความสามารถอันน่าทึ่งของตับในการงอกใหม่ทำให้ผู้บริจาคที่มีชีวิตสามารถบริจาคอวัยวะบางส่วนในระหว่างกระบวนการผ่าตัดเปลี่ยนถ่ายอวัยวะได้

นักวิจัยยังได้ค้นพบสิ่งที่อาจเป็นกลไกการป้องกันเฉพาะของมนุษย์ เซลล์ภูมิคุ้มกันเฉพาะทางที่เรียกว่าเซลล์คุฟเฟอร์ (Kupffer cells) มีความเข้มข้นอยู่ที่ใจกลางของพูตับแทนที่จะอยู่ที่ขอบ ซึ่งมักพบในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดอื่น

“เราตั้งสมมติฐานว่าพวกมันได้ ‘ย้ายมาอยู่ตรงกลาง’ ในมนุษย์เพื่อรับมือกับการสึกกร่อนที่เพิ่มขึ้น” ดร.โอเรน ยาคูบอฟสกี ผู้เขียนหลักของการศึกษาและแพทย์ประจำศูนย์การแพทย์ชีบา กล่าว

จากนั้นทีมงานได้ใช้แอตลาสนี้เพื่อศึกษาโรคไขมันพอกตับจากเมตาบอลิซึม ซึ่งปัจจุบันเป็นโรคตับที่พบมากที่สุดในโลกตะวันตก พวกเขาพบว่าเซลล์ตับพยายามปกป้องตัวเองจากการสะสมของไขมันในตอนแรกด้วยการเปิดใช้งานยีนเผาผลาญไขมันและระงับยีนสร้างไขมัน

แต่นักวิจัยยังระบุจุดอ่อนทางชีวภาพด้วยว่า การสะสมของไขมันจะทำลายไมโทคอนเดรีย ซึ่งเป็นโครงสร้างภายในเซลล์ที่มีหน้าที่ประมวลผลไขมันอย่างมีประสิทธิภาพ

นักวิทยาศาสตร์กล่าวว่าแอตลาสนี้อาจช่วยให้แพทย์พัฒนาการรักษาที่มุ่งเป้าไปที่บริเวณตับที่เปราะบางโดยเฉพาะได้ในที่สุด

“จากการทำแผนที่ตับอย่างแม่นยำ ในอนาคตจะสามารถพัฒนาการรักษาที่มุ่งเป้าไปที่ยีนที่ทำให้บริเวณใดบริเวณหนึ่งมีความเสี่ยงต่อโรคใดโรคหนึ่งเป็นพิเศษได้” อิตซโกวิชกล่าว