โดย Pesach Benson • 26 ตุลาคม 2026

เยรูซาเล็ม, 26 ตุลาคม 2026 (TPS-IL) — พืชไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่างการผสมเกสรภายในดอกเดียวกันกับการพึ่งพาละอองเรณูจากพืชต้นอื่นเสมอไป การศึกษาชิ้นใหม่โดยคณะนักวิจัยชาวอิสราเอลพบว่า ประชากรพืชสามารถรักษากลยุทธ์การสืบพันธุ์ทั้งสองแบบไว้ได้เป็นเวลาหลายชั่วอายุ แม้ว่าความสมดุลระหว่างสองกลยุทธ์จะผันผวนอย่างมาก ซึ่งท้าทายแนวคิดที่ว่ากลยุทธ์ใดกลยุทธ์หนึ่งจะต้องเป็นฝ่ายชนะในท้ายที่สุด

ด้วยการใช้แบบจำลองคอมพิวเตอร์ทางวิวัฒนาการ ดร. ทามาร์ ฟรีดแลนเดอร์ (Dr. Tamar Friedlander), ดร. อามิต จังจิด (Dr. Amit Jangid) และ ศ. โอฮัด นอย เฟลด์ไฮม์ (Prof. Ohad Noy Feldheim) จากมหาวิทยาลัยฮิบรูแห่งเยรูซาเล็ม ได้ระบุสิ่งที่พวกเขาเรียกว่า “รูปแบบผสมที่ไม่เสถียร” (volatile mixed mode) ซึ่งพืชที่สามารถผสมเกสรตัวเองได้จะอยู่ร่วมกับพืชที่ต้องการละอองเรณูจากต้นอื่น แม้ว่าสัดส่วนของแต่ละประเภทจะเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา แต่ก็ไม่มีฝ่ายใดที่จำเป็นต้องหายไป

“สิ่งที่ทำให้พวกเราประหลาดใจคือ ความไม่เสถียรไม่ได้หมายความว่าประชากรพืชกำลังมุ่งหน้าสู่สภาวะสุดท้ายเพียงสภาวะเดียวเสมอไป” คณะนักวิจัยกล่าว “ในแบบจำลองของเรา พืชที่ผสมตัวเองได้และพืชที่ผสมตัวเองไม่ได้สามารถอยู่ร่วมกันได้เป็นเวลานานมากในขณะที่สัดส่วนของพวกมันเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง แม้ว่าจะไม่มีความผันผวนของสภาวะภายนอกก็ตาม”

ผลการวิจัยดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์ในวารสารทางวิชาการ PRX Life ที่ผ่านการตรวจประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ

การผสมตัวเองช่วยให้พืชสามารถสืบพันธุ์ได้โดยไม่ต้องพึ่งพาละอองเรณูจากต้นอื่น ซึ่งถือเป็นข้อได้เปรียบเมื่อขาดแคลนคู่ผสมหรือแมลงผสมเกสร แต่การผสมตัวเองซ้ำๆ อาจเพิ่มความเสี่ยงที่การกลายพันธุ์ทางพันธุกรรมที่เป็นอันตรายจะส่งผลกระทบต่อลูกหลาน ซึ่งเป็นปัญหาที่เรียกว่าภาวะเลือดชิด (inbreeding depression)

พืชชนิดอื่นใช้กลไกทางพันธุกรรมที่เรียกว่ากลไกการปฏิเสธละอองเรณูของตัวเอง (self-incompatibility) เพื่อจดจำและปฏิเสธละอองเรณูของตนเอง สิ่งนี้ส่งเสริมการผสมข้ามต้นและช่วยรักษาความหลากหลายทางพันธุกรรม กลไกนี้เกิดขึ้นในตระกูลพืชประมาณ 40% รวมถึงกลุ่มที่มีพืชผลทางการเกษตร เช่น แอปเปิล แพร์ ผลไม้ตระกูลส้ม มันฝรั่ง และกาแฟ

การเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรมสามารถรบกวนกลไกนี้ได้ ประชากรพืชจึงสามารถมีได้ทั้งพืชที่ผสมตัวเองได้และพืชที่ผสมตัวเองไม่ได้

ความเป็นไปได้ที่สาม

นักวิทยาศาสตร์เคยถกเถียงกันว่าประชากรผสมดังกล่าวเป็นเพียงภาวะชั่วคราว โดยกลยุทธ์ใดกลยุทธ์หนึ่งจะได้รับชัยชนะในท้ายที่สุด หรือประชากรเหล่านี้สามารถรักษาสมดุลที่มั่นคงไว้ได้หรือไม่ การจำลองนี้ชี้ให้เห็นถึงความเป็นไปได้ที่สาม นั่นคือ ประชากรพืชสามารถคงอยู่ในลักษณะผสมได้เป็นเวลานานโดยไม่ต้องเข้าสู่สัดส่วนที่คงที่

คณะนักวิจัยได้ปรับเปลี่ยนปัจจัย 2 ประการ ได้แก่ ต้นทุนทางพันธุกรรมของการผสมตัวเอง และความทนทานของระบบโมเลกุลที่พืชใช้เพื่อจดจำละอองเรณูที่ยอมรับได้ สิ่งนี้ทำให้พวกเขาสามารถทำแผนที่คาดการณ์ได้ว่าเมื่อใดประชากรมีแนวโน้มที่จะกลายเป็นพืชที่ผสมตัวเองได้ทั้งหมด ผสมตัวเองไม่ได้ทั้งหมด หรือคงอยู่ในลักษณะผสมต่อไป

การจำลองยังให้ผลลัพธ์ที่ขัดกับสัญชาตญาณอีกด้วย เมื่อแมลงผสมเกสรมีน้อย พืชจะได้รับละอองเรณูจากต้นอื่นน้อยลง ซึ่งดูเหมือนว่าจะทำให้การผสมตัวเองได้เปรียบ ทว่าแบบจำลองกลับแสดงให้เห็นว่าข้อจำกัดของละอองเรณูสามารถขยายเงื่อนไขที่ทำให้กลไกการปฏิเสธละอองเรณูของตัวเองยังคงอยู่ต่อไปได้ นักวิจัยระบุว่าสาเหตุมาจากแรงกดดันทางวิวัฒนาการที่แตกต่างกันระหว่างองค์ประกอบเพศผู้และเพศเมียของระบบการปฏิเสธละอองเรณูของตัวเอง

ผลการวิจัยนี้อาจช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ทำนายได้ว่าพืชป่าและพืชผลทางการเกษตรจะมีปฏิกิริยาอย่างไรต่อจำนวนแมลงผสมเกสรที่ลดลงและสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งยังอาจช่วยให้เกษตรกรและนักปรับปรุงพันธุ์พืชสามารถจัดการการถ่ายละอองเรณูในพืชผล เช่น แอปเปิล แพร์ และผลไม้ตระกูลส้ม พร้อมกับรักษาความหลากหลายทางพันธุกรรมไว้ได้

การศึกษานี้ยังชี้ให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงทางวิวัฒนาการระหว่างกลยุทธ์การสืบพันธุ์ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งที่ไม่สามารถย้อนกลับได้เสมอไป ประชากรที่เปลี่ยนไปสู่การผสมตัวเองอาจกลับมาสนับสนุนการผสมข้ามต้นได้ในภายหลัง

คณะนักวิจัยเน้นย้ำว่าผลการวิจัยของพวกเขาเป็นเพียงการศึกษาเชิงทฤษฎี แม้ว่าจะมีการสังเกตพบประชากรผสมในธรรมชาติแล้วก็ตาม แต่ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาระยะยาวในภาคสนามเพื่อพิสูจน์ว่ารูปแบบผสมที่ไม่เสถียรนี้เกิดขึ้นในประชากรตามธรรมชาติจริงหรือไม่